Tham sân si là ba con rắn độc, ai nuôi nó trong nhà sẽ luôn bất an, không bao giờ an ổn. Trong hai kỳ sinh hoạt trước, Thầy đã giảng trạch về tác hại và cách trị hai con rắn “tham và sân”, hôm nay Thầy sẽ nói kỹ về con rắn SI MÊ.
Si mê là gì?
Si mê là vô minh, là ngu si. Nghĩa là tâm không sáng, không thấy đúng lẽ thật: Cạn thì không phân biệt được tà/chánh, lợi/hại, tốt/xấu, tội/phước; sâu hơn thì không thấy đúng các pháp do duyên hợp nên giả có, tạm bợ, vô thường, chấp cho là có thật, là thường còn nên phiền não, đau khổ, trầm luân . Ngược lại với si mê là trí tuệ, khiến an vui, giải thoát.
Nguồn gốc của si mê ?
Do chấp thân là thật. Thân này Phật nói do tứ đại (đất, nước, gió, lửa) hòa hợp nên tạm có, không có thật. Vì duyên hợp nên có sanh, già, bệnh, chết. Vì si mê chấp thân là thật nên lệ thuộc nó, chạy theo thỏa mãn những nhu cầu đòi hỏi của nó, rồi khổ vì nó.
Do chấp cảnh là thật. Phật nói, tất cả cảnh xung quanh ta cũng do duyên hợp nên tạm có, không có thật. Vì duyên hợp nên đối với sinh vật thì sinh, trụ, dị, diệt; đối với quả địa cầu này thì thành, trụ, hoại, không. Vì si mê chấp cảnh là thật nên chạy theo đua đòi tiền bạc, vật chất, ăn chơi, tan nhà, nát cửa, gia đình không hạnh phúc, tù tội, đau khổ…cuối cùng khổ.
Do chấp tâm vọng tưởng là thật. Tâm này Phật nói cũng do duyên hợp từ thọ, tưởng, hành, thức nên không thật; lúc thì buồn rồi thương; giận rồi ghét, tranh hơn thua, phải quấy…lăng xăng, lộn xộn. Tâm vọng tưởng không thật tưởng là thật rồi chạy theo nó, gây đau khổ cho mình và người.
Tác hại của si mê ?
Si mê dẫn đến nhiều tác hại cho mình và người không thể lường hết. Ở trên nói sơ qua, nay nói đơn cử trường hợp tham sắc: Vì tưởng sắc đẹp bên ngoài là thật (cảnh) nên con mắt (thân) vừa thấy sắc liền khởi tâm yêu mến, thích thú (tâm). Thích mà được thỏa mãn thì sinh ra tham ái. Thích mà không được thỏa mãn nên sinh ra sân hận. Tham ái, sân hận gốc do chấp cảnh, chấp thân, chấp tâm là thật nên gọi là SI MÊ. Đã si mê thì phiền não, khổ đau không thể tránh khỏi, chết sẽ không hết khổ vì gốc si mê vẫn còn. Tham tài, danh, ăn uống, ngủ nghỉ cũng tương tự.
Trong kinh Phật dạy: Khổ ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh chưa phải là khổ. Khổ do si mê mới thật khổ. Vì dù khổ ở cõi địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh ngàn kiếp khi trả hết nghiệp cũng sẽ có cơ hội làm người, gặp chánh pháp tu tiếp. Còn khổ do si mê thì không có lối thoát, trầm luân muôn kiếp.
Làm sao phá si mê ?
Muốn phá si mê trước phải tin sâu nhân quả. Khi làm việc gì phải xét kỹ xem việc đó nếu có lợi cho mình mà hại người thì không làm. Nhân xấu không làm thì quả xấu sẽ không có. Cho nên, khi làm việc gì phải lựa chọn: Những việc tội, việc xấu, việc tà dứt khoát không làm, những việc phước, việc tốt, việc chánh thì nên làm.
Kế đến, Phật dạy phải dùng TRÍ quán sát để thấy lẽ thật các pháp thế gian đều do duyên hợp. Đã là duyên hợp thì tạm bợ, vô thường. Thường xuyên quán như vậy thì trí tuệ phát triển, có tỉnh lực, để khi mọi sự thay đổi, chướng duyên đến với ta, ta biết nó không thật, ta bình tỉnh vượt qua. Nhờ tỉnh sáng nên phát huy được trí tuệ. Trí tuệ đã phát thì phá được si mê. Si mê đã bị phá thì không bao giờ vô minh, ngu si. Không vô minh thì đời nay vui, đời sau vui, giải thoát trầm luân sanh tử muôn kiếp!
( lược ghi từ bài giảng của Thầy Thích Đạt Ma Chí Khoan, nhân ngày tu học, tạ pháp tại Thiền viện Hiện Quang, chủ nhật 19/12/2016).